Αγιορείτες Εξηγητές: ένα ευρύ έργο επιτακτικής ανάγκης στα χρόνια μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης

Η ψαλτική τέχνη, όπως και κάθε μορφή τέχνης που παραμένει ζωντανή, εξελίσσεται στο διάβα των αιώνων. Η τελευταία μεγάλη αλλαγή για την ψαλτική τέχνη συντελέστηκε πριν από περίπου διακόσια χρόνια, το 1814. Με απόφαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου ο Χρύσανθος εκ Μαδύτων, ο Γρηγόριος ο Λαμπαδάριος και ο Χουρμούζιος ο Χαρτοφύλακας ανέλαβαν να δημιουργήσουν επί της υπάρχουσας μουσικής σημειογραφίας, μια πιο συστηματοποιημένη εκδοχή που θα επέτρεπε στους νέους μαθητές της να εκπαιδεύονται ευκολότερα και συντομότερα. Τι θα γινόταν όμως με όλα εκείνα τα μουσικά μέλη που επί δέκα αιώνες γράφονταν στην Παλαιά Μέθοδο; Η εκδημία του Γρηγορίου λίγα χρόνια αργότερα έριξε στις πλάτες του Χουρμουζίου ένα τεράστιο βάρος, που δεν ήταν άλλο από την «εξήγηση» των παλαιών συνθέσεων. Ο τελευταίος, ως πολυγραφότατος συνθέτης και εξηγητής, άφησε ένα τεράστιο έργο στα χέρια μας, αλλά δεν ήταν ο μόνος. Πολλοί από τους μαθητές των τριών διδασκάλων συνέχισαν την προσπάθεια εξήγησης των παλαιών συνθέσεων και μεταξύ αυτών, πάρα πολλοί από το Άγιον Όρος. Ο Ματθαίος ο Βατοπαιδινός, ο Θεοφάνης ο Παντοκρατορινός, ο Ιωάσαφ ο Διονυσιάτης, οι Νικόλαος και Κοσμάς οι Δοχιαρείτες είναι μόνο η κορυφή μιας μεγάλης πυραμίδας, στην οποία η παρούσα μελέτη θα προσπαθήσει να ρίξει φως, φωτίζοντας και άλλες προσωπικότητες λιγότερο γνωστές ή και εντελώς άγνωστες, που προσπάθησαν να δώσουν νέα πνοή στα παλαιά μελουργήματα μέσω της Νέας Σημειογραφικής Μεθόδου του 1814, ανακαλύπτοντας έτσι τη δράση και το έργο τους, που σίγουρα αποτελεί σπουδαιότατο κρίκο στην αλυσίδα της μακραίωνης ιστορίας της ψαλτικής τέχνης.